Lilith Kitabı İncelemesi: Reddeden Kadın Üzerine Yeni Bir Okuma

Lilith kitabı İngiliz yazar Nikki Marmery’e ait. Bu yazıda, yazarın reddeden kadın üzerine yeni bir okuma gerçekleştirdiği Lilith kitabına yakından bakıyoruz.

Bazı hikayeler vardır ki binlerce yıllardır farklı farklı dönemlerde tartışıla gelir. Ancak bu mitler içinde yer alan kadınlar söz konusu olduğunda hepsinin ortak bir paydası olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Bu ortak payda kadınların belli kalıplar içine yerleştirilmesi. İyi bir anne, iyi bir eş, iyi bir komşu, itaatkâr ve uyumlu bir kadın… Zaten eğer bu kalıpların dışındaysa da artık biliyoruz ki mutlaka tehlikelidir bu kadın (!)

Peki ya bize anlatılan hikayeler anlatıldığı gibi değilse? Ya işin arka planında farklı bir şeyler varsa?

Tam da bu noktada Nikki Marmery imzalı Lilith kitabı devreye giriyor. Çünkü kitap bu sorgulamalar üzerinden bir akışa sahip. 2023 yılında İngilizce, bir yılın ardından ise Türkçe çeviriyle yayınlanan kitap merkezine Yahudi mitolojisinin öne çıkan kadın figürü Lilith‘in hikayesini alıyor. Daha sonraki anlatılarda ise karşımıza Adem’in Havva’dan önceki eşi olarak çıkan Lilith, Marmery’nin kalemiyle karşımıza kendi seçimleri sonucu hikayesini yaşayan bir figür olarak çıkıyor.

Lilith Kimdir?

Lilith yukarıda da bahsettiğim gibi, Yahudi mitine ait bir kadın figür. Fakat Lilith’in Adem’in ilk eşi olduğu yaklaşımı Tekvin’deki yaradılış hikayesinin doğrudan bir parçası değil. Aslında Lilith figürü farklı çağlarda farklı Yahudi folklorleri tarafından farklı şekillerde yorumlanan bir figür.

Fakat çağlar geçtikçe anlatılarda Adem’in Havva’dan önceki eşi olduğu görüşü yaygınlaşır. Hatırlayacak olursan, Lilith Adem’e başkaldırmış ve Cennet’ten sürülmüştür.

İşte, yazarımızın çıkış noktası da bu hikayedir. Burada yazarın gerçek Lilith’i ortaya çıkarmak gibi bir kaygısı yoktur. O bu hikaye üzerinden bir kurgu yaratır ve Lilith’e yeni bir yorum kadar. Nikki Marmery de verdiği demeçlerde bu yaklaşımı savunur.

Peki, Nikki Marmery Kimdir?

Marmery mitolojik ve tarihsel kurgular oluşturmaya seven, özellikle de bu mitler ve tarih içinde kaybolmuş kadınların sesini duyurmayı seven eski gazeteci, son yıllarda ise yazar yönüyle öne çıkan bir isim.

İlk ve Türkçeye çevrilmemiş eseri, On Wilder Seas. Okurlarıyla ilk buluşmasını bu kitapla gerçekleştiren yazar. burada da 16. yüzyıl hikayesinden esinleniyor. Okulrarını Frances Drake adlı adamın yolculuğuna dahil olan Maria isimli kadının hikayesiyle buluşturuyor. Maria ve Lilith’in ortak noktası ise tarihin tozlu raflarında kalmış isimler olması.

Lilith Kitabı Ne Anlatıyor?

Adem’in ve Lilith’in Cenette’ki yaşamlarıyla başlıyor kitap. Fakat kurguya göre, çift eşit oldukları bir ilişkinin içinde. Lilith’in Adem’e boyun eğmemesi üzerine de Lilith’in hikayesi başlıyor. “Hayır” yanıtıyla Lilith’in başkaldırısı kişisel bir reddedişten ziyade, erkek otoritesini bir başkaldırı. Aynı zamanda burada bir kovulma hikayesinden ziyade ayrılıştan sonra bir yol hikayesi ile karşılaşıyoruz. Lilith farklı dönemlerde, farklı figürlerle karşılaştığı binlerce yıl sürecek olan bir yolculuğa çıkıyor.

Az bilinen mitolojik kahramanlardan tutun da İncil’in Nuh’una kadar pek çok kişiyle kesişiyor Lilith’in yolu. Tabii bu yolculuklar sırasında görüyoruz ki kadının toplumdaki yerinden haklarında anlatılan hikayelere kadar birçok detay barındırıyor kitap.

Cennet’ten Kovulmakla Doğan Özgürlük

Genel bakış elbette Cenet’ten kovulmayı bir ceza olarak yorumlar. Fakat kitapta Lilith’in Cennet’ten ayrılması onun özgürlüğünü sembolize ediyor. Çünkü Lilith kendisine dayatılan rolü kabul etmiyor ve ona sunulan düzenin dışına çıkıyor.

Tabii şunu unutmamak gerekir ki onun ayrılışı Lilith’e huzurlu ya da güvenli bir hayat vermiyor. Tersine mücadeleyle dolu bir yaşamın içinde buluyor kadın kendini. Kayıplar, üzüntüler, sevinçler, haksızlıklar… Marmery bize klişeye kaçarak kusursuz bir kahraman yaratmaktan ziyade korkuları, yanlışları, hataları, doğruları olan bir figür sunuyor.

Diğer Kadınlar

Kitabın bir diğer hoş yönü ise, aslında hikayenin sadece Lilith etrafında dönmemesi. Yolculuk sürecinde birçok farklı kadınla bir araya geliyor. Yani Marmery onu geniş bir kadınlık tarihinin içine yerleştiriyor aslında. Her dönemde karşılaştığı kadının mücadelesi ise birbirinden farklı. Kimisi bedensel, kimisi inançsal, kimisi bilgisel savaşlar veriyor.

Lilith’e Bugünden Bakmak

Lilith kitabı, elbette kusursuz bir roman değil. Olumlu olduğu kadar olumsuz eleştiriler de aldı. Kimileri Lilith’i daha güçlü beklerken kimileri de kitaptaki mitolojik figürlerin yoğunluğunun akışı yavaşlattığı konusunda eleştirilerde bulundu.

Böyle olsa da geçmişten gelen bir hikayenin bugünün gözüyle yeniden yorumlanması oldukça değerli. Zaten kitabın gücünü buradan aldığını da söylemek yanlış olmayacaktır. Özellikle mitolojik ve tarihsel kurgulardan hoşlanan için Lilith’i okumak keyif verici olacaktır.